O‘zbekistonda atmosfera havosi va tashlamalar monitoringi: yangi milliy standartlar talablari
Oʻz MSt 194:2024 va Oʻz MSt 195:2024 — Vazirlar Mahkamasining 2024-yil noyabr oyidagi 783-son qarori bilan majburiy deb tan olingan, ekologik monitoring sohasidagi yangi milliy standartlar. Ular atrof-muhitga ta’sirning I va II toifalariga kiruvchi korxonalar, davlat monitoring tashkilotlari va uskuna ishlab chiqaruvchilar uchun amal qiladi.
1. Standartlar nima uchun kerak?
2024-yil 28-avgustdan kuchga kirgan bu ikki standart quyidagilarni tartibga soladi:
- Oʻz MSt 194:2024 — atmosfera havosi sifatini nazorat qiluvchi avtomatik monitoring stansiyalari (AQMS) uchun umumiy texnik shartlar
- Oʻz MSt 195:2024 — sanoat korxonalarining turg‘un manbalaridan chiqindilarni nazorat qiluvchi tashlamalarning avtomatik monitoring stansiyalari (CEMS) uchun umumiy texnik shartlar
Ikkala standart ham BS EN 14181 xalqaro andozasini inobatga olgan holda ishlab chiqilgan bo‘lib, natijalarning Atrof-muhit monitoringi tizimining Yagona geoaxborot bazasiga real vaqt rejimida uzatilishini talab qiladi.
2. AQMS — atmosfera havosi monitoring stansiyalari (Oʻz MSt 194:2024)
Nazorat qilinadigan ko‘rsatkichlar
| Toifa | Parametrlar |
|---|---|
| Gazsimon moddalar | NO₂, SO₂, NH₃, CO, O₃, H₂S |
| Zarrachalar | PM2,5, PM10, umumiy chang |
| Meteorologik blok | harorat, namlik, bosim, shamol tezligi va yo‘nalishi |
AQMS: asosiy texnik talablar
- Himoya darajasi: kamida IP55
- Ish harorati diapazoni: −40 °C dan +60 °C gacha
- O‘rtacha ishlash muddati (MTBF): kamida 15 000 soat (P=0,95)
- O‘lchash chastotasi: kamida har 180 soniyada bir marta
- Zaxira quvvat manbai: kamida 4 soat
- Ma’lumotlar arxivi: kamida 12 oy
- Ma’lumot uzatish: kamida 4G va GPRS orqali, mahalliy sozlash uchun Wi-Fi
- Stansiya vazni: 5–50 kg
- Xizmat muddati: kamida 5 yil; datchiklar — kamida 2 yil
3. CEMS — tashlamalar monitoring stansiyalari (Oʻz MSt 195:2024)
Stansiya o‘rnatilishi majburiy bo‘lgan chegara qiymatlar, g/s
| Ifloslantiruvchi modda | Chegara |
|---|---|
| Muallaq moddalar | 0,833 |
| Oltingugurt dioksidi (SO₂) | 8,333 |
| Azot oksidlari (NOx) | 8,333 |
| Uglerod oksidi (yonish to‘liqligi ko‘rsatkichi) | 1,388 |
| Uglerod oksidi (boshqa hollarda) | 27,777 |
| Vodorod ftorid (HF) | 0,083 |
| Vodorod xlorid (HCl) | 0,417 |
| Vodorod sulfid (H₂S) | 0,083 |
| Ammiak (NH₃) | 0,417 |
Shuningdek, har qanday moddaning ulushi barcha turg‘un manbalar yalpi tashlamasining 60 % dan ortig‘iga to‘g‘ri kelsa ham stansiya o‘rnatilishi shart.
CEMS: asosiy texnik talablar
- Himoya darajasi: kamida IP54
- Javob berish vaqti (T90): 45 soniyadan oshmasligi kerak
- O‘rtacha ishlash muddati (MTBF): kamida 24 000 soat
- O‘lchash chastotasi: daqiqasiga kamida 1 marta
- Nol/diapazon siljishi: haftasiga ±2 % (to‘liq shkala)
- Zaxira quvvat manbai: kamida 4 soat
- Ruxsat etilgan yillik uzilish (texnik xizmat uchun): 28 kalendar kunidan oshmasligi kerak
- Xizmat muddati: kamida 10 yil; sensorlar — kamida 2 yil
Sanoat tarmoqlari bo‘yicha nazorat qilinishi shart bo‘lgan moddalar
| Sanoat tarmog‘i | Nazorat qilinadigan moddalar |
|---|---|
| Alyuminiy ishlab chiqarish | PM, ftoridlar, CO, CO₂ |
| Sement | PM, NOx, SO₂, CO, CO₂ |
| Xlor ishlab chiqarish | Cl₂, HCl, CO, CO₂ |
| O‘g‘itlar | PM, HF, CO, CO₂ |
| Qora metallurgiya (po‘lat, quyma temir) | PM, NOx, SO₂, CO, CO₂ |
| Ishqorlar (elektroliz) | Cl₂, HCl, CO, CO₂ |
| Neft-kimyo (moylar, dizel, sintetik yoqilg‘i) | PM, NOx, SO₂, SO, CO, CO₂ |
| Elektr stansiyalari (IESdan tashqari) | PM, NOx, SO₂, CO, CO₂ |
| IES (issiqlik elektr stansiyalari) | PM, NOx, SO₂, umumiy simob, CO, CO₂ |
| Rangli metallurgiya (rux, mis, titan) | PM, SO₂, CO, CO₂ |
| Qozon agregatlari va qozonxonalar | PM, NOx, SO₂, CO, CO₂ |
4. AQMS va CEMS: qisqacha taqqoslash
- AQMS (Oʻz MSt 194)
- Atmosfera havosi sifatini monitoring qilish
- CEMS (Oʻz MSt 195)
- Sanoat manbalaridan tashlamalarni monitoring qilish
5. Muvofiqlikni qanday ta’minlash mumkin?
Standartlar talablariga muvofiq stansiyalarni tanlash, sertifikatlashtirish va Yagona axborot bazasiga integratsiya qilish bo‘yicha maslahat va texnik yordam kerak bo‘lsa, biz bilan bog‘laning.
Manba: Oʻz MSt 194:2024, Oʻz MSt 195:2024 (O‘zbekiston standartlar instituti, 2024-yil 28-iyun, 22/MSt-son buyrug‘i). To‘liq matn — standart.uz, nrm.uz yoki lex.uz saytlarida.
Standart talab qilgan stansiyalar 3D da
Shu mavzuda
CEMS va AQMS stansiyalari, namuna olish, gaz analizatorlari, chang o‘lchagichlar, suv va oqavalarni onlayn nazorat qilish — ma’lumotlar nazorat organlariga uzatiladi.
Ochish →CEMS/AQMS arxitekturasiZonddan ekologik hisobotgacha: namuna olish, liniya, tayyorlash, analizatorlar, DAHS, kalibrlash, sifat nazorati va arxiv.
Ochish →KalkulyatorlarDastlabki baho uchun to‘rtta ishchi vosita: yengli filtr maydoni, kartrijlar soni, CEMS chegaraviy tekshiruvi va teskari osmos balansi.
Ochish →Obyektingiz shu talablarga javob beradimi?
Chiqindilaringizni standart chegaralari bilan solishtiramiz va stansiya majburiymi yoki yo‘qligini aytamiz. Muhandis chiqishi va o‘lchovlar — bepul.